СУВ ЙИҒЛАБ ЮБОРДИ!

Мен кимман?
Тоғ ён бағридаги қорлардан эриб жилғага тушаётганда кўзини очиб ўзига ўхшаш томчиларни кўрганида жуда хайратланган қахрамонимизнинг тошдан-тошга урилиб тушаётганида нима бўлаётганини тушунмас ва ҳамма нарсага қизиқар эди. Аксига олиб шериклари умуман унга эътибор беришмасди. 

Бир оз вақт ўтиб бир каттагина харсанг тош олдига келганида "Мен кимман?" деб бақирворди. Тош эса тилга кириб:
- Нега бақирасан?
- Мен кимман? Қаерга кетаябмиз? Нима бўлаябди? Сиз кимсиз? - деб саволни қалаштириб ташлади бу жажжигина қахрамонимиз.
- Аввалом бор бегоналар билан "ассалому алайкум" деб саломлашгин.
- Ассалому алайкум!
- Ваалайкум ассалом. Мени Тош дейишади. Мен билганим сени исми шарифинг Сув Тозаев. Қаерга, нега кетаётганингизни эса билмайман. Минг йиллардан бери ҳар доим шу пастликка кетасизлар.
Бошқа маълумот олишига кўзи етмаган Сув:
- Рахмат, Тош амаки - деб хайрлашиб ўз йўлида давом этди.
Бир қанча вақт кўм-кўк осмонга ва булутларга махлиё бўлиб борган Сув атрофида шериклари кўпайиб қолганини сезиб қолди, аммо хеч ким гапирмас эди. Вақт ўтиши билан осмон ҳам қора рангга кирди, аммо у ердаги ялтироқ нарсалар уни қизиқишини янада оширарди. Фақат харакатланаётган Сув яна ҳамма жой ёришиб қолганида атрофида шериклари жуда кўпайиб кетганлигини билиб қолди. Шу вақт шерикларини орасидан харакатланиб келаётган нарсани кўриб хурсанд бўлиб кетди:
- Ассалому алайкум, мен Сувман. Сиз кимсиз?
Биринчи марта гапирадиган сувни кўрган балиқ шошиб қолганидан алик ҳам олиш эсдан чиқиб жавоб берди:
- Мен Балиқман.
- Айтаоласизми биз қаердамиз? Қаерга кетаябмиз?
- Биз хозир сойдамиз. Яна ярим кундан кейин дарёга тушасан. Эртага эса тўғонда бўласан. Мен ундан у ёғига ўтмаганман, билмайман.
- Кун, эртага нима дегани?
- Мана тепадаги кўм-кўк осмондаги нур сочаётган қуёш ботиб осмон қоралашганда ярим кун тугаб тун бошланади. Осмондаги митти юлдузлар ва баркашдек ой кўринмай қолганида эса эртанги кун келади...
Қахрамонимиз Сув Балиқ оғадан табиат хақида жуда кўп нарсаларни ўрганиб борганича дарёга яқинлашиб қолишди. Бу орада атрофларида энди Балиқ оғанинг ҳар ҳил қариндошлари ҳам кўпайиб қолишган эди. Балиқ билан хайрлашганида осмонда юлдузлар пайдо бўла бошлаган эди. Юлдузларни кузатиб кўзлари илиниб қолибди.
Кўзини очганида негадир жуда секин харакатланаётганди. Сабабини ўткинчи балиқлардан сўраб билдики, у Балиқ оға айтган тўғонга келган экан. Бу ердаги балиқлар қаерларгадир шошганлиги учун у билан ҳеч ким гаплашгиси келмади. Сув бу тўғонда яна бир кун қолиб кетди. Эртасига кундузи тезлиги ошиб борди ва бир вақт шиддат билан қувур ичига кириб кетди. Қанча вақт ўтканини билмади ҳамки парракка куч билан урилди. Сакраб темир устига тушган Сув яна қизиқишни бошлади.

- Ассалому алайкум, танишсак бўладими?
- Албатта бўлади. Мени исмим Гидрогенератор. Сеники Сув эканлигини биламан. Мана яқинда 50 йил бўлади сени қариндошларинг билан танишганимга.
- Сиз нима иш қиласиз?
- Мана сен шиддат билан келиб урилиб парракларни айлантиришга ёрдам бердинг ва мен Электр Токов Гидрогенераторовичларни ишлаб чиқдим. Сенга раҳмат.
Фойдали иш қилганидан хурсанд бўлиб кетган Сув Гидрогенераторни саволларга кўмиб ташлади. Анча вақт гаплашиб одамлар хақида жуда қизиқ нарсаларни билиб олди. Ўзининг келажаги хақида шуни билдики унинг олдида иккита йўл бор экан:
биринчиси - экинларни суғоришда фойдали ишлатилиб, ширин мевалар пишишига ёрдам бериши мумкин экан;
иккинчиси - одамларни фойдали эхтиёжларига сарф бўлиш мумкин экан. Бунинг учун у шу катта сув билан ажралмаган холда анча сузиши талаб қилинар экан.
Шу вақт Гидрогенератор ичидан бир қизиқ овоз келди. Бу Электр Токов эди. У Сув билан сухбатни эшитиб турган экан.
- Менинг ҳам келажагимни айтиб беринг дада?
- Аввал Сув билан танишиб олгин ўғлим Электр. Аммо сизлар яқиндан гаплашаолмайсизлар, фақат масофадан туриб сухбат қилишларингиз мумкин.
- Танишганимдан хурсандман Сув.
- Мен ҳам хурсандман Электр!
- Сен ҳам Сувга ўхшаб одамларга фақат фойдали иш қилишинг мумкин. Агар одамларни уйига борсанг уларнинг чироғини тунда ёритишинг ёки телевизорларини ишлатишинг мумкин...
Гидрогенератор оға шунақа қизиқ гапларни айтардики Сувнинг Электрга хаваси келди, чунки унинг ишлатилиш соҳаси жуда кенг эди. Шу билан Сув ва Электр одамнинг уйига бориб бирор фойдали иш қилишига келишиб олишди, аммо Электрнинг тезлиги жуда катта бўлгани учун улар яна учрашмаслигини билиб видолашишди. Сув Гидрогенераторга ҳам ўз рахматини айтиб хайрлашди...

Исрофлар
Шу кетишда Сув 2 кун мобайнида яна бир қанча гидрогенераторларни парраклари билан учрашди. Ҳар бир янги гидрогенератордан янада қизиқ нарсаларни ўрганиб борарди. Вақт ўтган сари ўзини табиатдаги ва одамлар хаётидаги ўрни катта эканлигидан ғурурланиб кетарди. Аммо энди атрофида балиқлар камайиб қолганди. Шу билан бирга атрофидаги шерикларини ҳам кўриши қийинлашиб борарди. Чунки умуман ҳиссиз ва кир нарсалар анча кўпайиб борарди. Йўлидан чиққан бир жуда жахлдор жонзотдан ўрганганига қараганда у шаҳарга яқинлашиб қолибди. Шу билан бирга ўнгга қараб оқса одамлар эхтиёжи учун сарфланишини ҳам тушуниб олди.
Шу сузганича бир жойга борганида каттагина қувурга катта тезлик билан сўрилиб кетди. Ўрганган кўнгил деганларидай бу қурилма билан ҳам танишиб кетди.
- Ассалому алайкум амаки! Сиз кимсиз?
- Ваалайкум ассалом. Мен Двигатель Насосовман.
- Мени нега сўриб олдингиз? Энди нима бўлади?
- Сени одамларни уйига жўнатиш учун сўриб олдим. Мана бу ховузда ярим кун мобайнида тозаланиб тайёр бўлишинг билан одамларни уйига жўнатамиз.
- Жуда яхши, аммо нега хафасиз?
Двигательни ҳам ичи тўлиб турган экан, дардини достон қилиб кетди:
- Мана негадир охирги 5 йилда жуда тез бузиладиган бўлиб қолдим. Айниқса ишга туширган вақтларида ичимда хосил бўладиган ўзгаршлар вақтида ўзимни жуда ёмон ҳис қиладиган бўлиб қолдим. Олдинлари камгина Электр Токовлар билан ишлардим, хозир жуда кўп керак бўлаябди. Яқинда энергоаудитор деган бир бола келиб роса ўлчов ишларини олиб борди. Кейин эгамга вазиятни тушунтириб берди. Унинг айтишига қараганда мени зудлик билан кам Электрлар билан ишлайдиган энергиясамарадорига ўзгартириши ёки частота ўзгартиргич деган қурилма билан бойитиши керак экан. Бунинг учун хозир хатто Давлат дастурлари бор экан. Шунинг учун яқинда ўрнимга ёш, энергиясамарадор биттаси келса керак.
Фақат яхши нарсаларни эшитиб келаётган Сув нима дейишни ҳам билмай қолди. Шу вақт Насосовни ичидан Электр Токов норози ахволда сухбатга аралашди.
- Сизга ўхшаб 30-40 йилдан бери ишлаётган қурилмаларни деб мен шу ерга етиб келганимча қанчадан-қанча шерикларимни йўқотиб қўйдим. Станцияда, Трансформаторларда, линияларда 10-15% шерикларим ном нишонсиз йўқолиб қолишди. Кейин билсам уни Исроф Техников еб қўяр экан.
- Ассалому алайкум Электр ака. Мен таниган Токовларга негадир овозингиз унча ўхшамас экан. - сухбатга аралашди Сув.
- Ваалайкум ассалом. Менимча сен Гидрогенераторовичларни танисанг керак, мен Электр Токов Парагенераторовичман. Менинг дадам амакимдан анча кучли, аммо табиатга зарар келтириб хосил бўлганимиз учун овозимиз шунақа дўриллоқ.
- Фарқларингиз нимада?
- Асосий фарқимиз, дадамнинг қўшниси Турбина амакини парракларини сизларнинг авлодингиз Буғ келиб урилиши ҳисобига айланишидан хосил бўлишимиз.
- Авлодимиз Буғ? У қандай пайдо бўлади?
- Ҳеч нарса билмас экансанда-а? Газ Табиийев қозонхонада сувни қиздириб буғ холатига келтиради ва шу Буғ катта босим билан бориб парракга урилади.
- Ха тушунарли, Газ ака билан гаплашганмисиз? 

- Иссиқлик электр станциясида Газ билан роса гаплашдим. У ҳам жуда хафа.
- Нега?

- Минг йиллардан бери ер остида кутишибди, айниқса бир яқин дўсти билан ҳар куни инсонлар уларни қандай фойдали ишларга сарф қилишлари хақида ҳар ҳил режалар тузишибди. Бир куни шу кутилган кун келиб улар ҳам ер устига чиқишибди, аммо шу жараёндан бошлаб ҳар ҳил сабаларга кўра ўз дўстларидар айрилишни бошлабди. Газ қудуғидаги техник исрофлар газ узатиш тармоқларида, қайта ишлаш заводларида ва компрессор станцияларида ҳам давом этибди. Айниқса шу компрессор станциясидаги хатолик туфайли ўз дўстини Исрофга ем қилиб қўйибди. Амаллаб электр станциясига етиб келганида эса бу ерда ташкил қилинган ишлар натижасида ҳосил бўлган Исрофдан аранг қочиб қутулиб қолибди. Шу тариқа электрстанция қозонхонасида фойдали иш қилиш олдидан анча гаплашиб қолдик. 

- Ҳа, Исроф амаки роса бешафқат эканда.

- Ҳа, ҳали Двигатель амаки айтган энергоаудиторларни мен ҳам станцияда учратдим. У нафақат электр токини, балки табиий газни, сувни, иссиқлик энергиясини, сиқилган хавони, нефт махсулотлари ва бошқа энергоресурсларини тежаш, Исрофга ем бўлмаслиги учун жуда яхши ишлар қилади. 

Қизғин сухбат ҳам поёнига етишига сабаб Сув одамлар уйига жўнатиладиган вақт етиб келган эди.

Энергоаудитор

Ўлчамлари кичиклашиб бораётган қувурларда харакат қилаётган Сув инсонларга фойдаси тегишига умид қилиб борарди. Аммо қувурлардаги ёриқлар ҳам бир қанча шерикларининг умрига зомин бўлди...

Бинога кириб борганидан сўнг юқорига харакатланиб тўхтади. Бир озгина вақтдан сўнг харакатланиб яна тўхтаб қолди. Сув бу турдаги қувурни ҳали кўрмаган эди. Оқ пластмас қувур ичида занг йиғилмаслиги унга жуда ёқди. Шу йўсинда тўхтаб-тўхтаб етиб борган манзили ошхона жўмраги бўлди. Жўмракда туриб қолган Сув ошхонада ҳамма билан саломлашиб олгандан сўнг қизғин суҳбат қуришни бошлади. Бунда У аввало ўзининг бошидан ўтказганларини айтиб берди, айниқса Электрнинг Исроф ҳақида айтганларини куйиб гапирди. Буни эшитиб турган Газ ўзини таништирда ва уни гапини тасдиқлади. 

- Жуда тўғри айтабсиз, мен бу ерга етиб келганимча қанчадан-қанча дўстларимдан айрилдим. Айниқса шу маҳалла бошидаги газ тақсимлаш қурилмасига яқинлашганимда чиқаётган овоздан қўрқиб кетдим. Аранг ўтиб олиб мана шу жойга келдим. Аммо бу ердагилар мени ҳали ишлатишмади. Ошхонада эканман, демак мен фойдали иш бажаришим аниқ.

Шу вақт иситиш тизим ичидан йиғлагансифат овоз чиқди. Бу Иссиқлик Энергияси эди. У ҳам марказий қозонхонада Исрофнинг ишларини айтиб берди. Айниқса қозонхонадан шу уйгача етиб келишида иссиқликдан ҳимояланмаган иссиқлик тармоқларида бир қанча дўстларидан айрилганини сўзлаб берганида жуда ҳам ачинарли аҳволда эди. 

Буларнинг гапини диққат билан эшитиб турган Қандил оға сўзга кирди:

- Жуда ҳам таъсирли сўзларингизни эшитиб оҳирида Сизлар қаерга келиб қолганларингиз хақида айтиб бераман. Сизлар мана Сув айтган энегоаудиторнинг уйидасизлар. Бу бола Сизларинг ҳаммаларингизни самарали ишлатишларингиз учун жуда қизиқ лойиҳалар қилади. Мана масалан, яқинда қишоқ жойларда қурилаётган наъмунавий уйлардан бирини энергия самарадор бўлишида ўзининг жуда катта кучини сарфлади. Бу уйда қуёш энергиясидан Электр токи, Иссиқ Сув тайёрланишини ўзи ҳам камлик қилган экан, мана бутун уйни иссиқликдан ҳимоя материаллари билан ўраб чиқиши жуда катта натижа берганини хисоботларига кўзи тушиб қолган Электрлар етказишди. Ҳисоботларида шу билан бирга тежаб қолинган энергия табиатга чиқариладиган захарли газ ташланмаларин камайишига олиб келишини эшитганимда ҳайрон қолдим. Ўткан йили шу уйни таъмирдан чиқарганида ўзи бош бўлиб бу ерда ҳам бир қанча ишларни амалга оширди. Уй деворларини иссиқликдан ҳимоя қилиб чиқди ва бу қишда жуда билинди. Уйимиз иссиқ бўлди. Ҳамма чироқларни LED деганига, эски музлаткични янги энергия самародирига алмаштиргандан сўнг, пул йиғадиган бола ҳам камнамо бўлиб қолди. Иш столида жойлашган чироқнинг етказган хабарига кўра бир қанча мактаб, қишлоқ врачлик пункти ва наъмунавий турар-жой уйларини энергия самарадорлигини ошириш бўйича лойиҳалари устида туни билан ишлар экан. Юқорида айтганингдек оҳирги вақтларда ишлаб чиқариш корхоналарид ҳам шу йўналишда бир қанча ишларни бажарди. Мен билганим цемент, шиша ва ёғ-мой ишлаб чиқариш корхоналарига тез-тез бориб туради.

Бу суҳбат анча узоқ давом этди, зеро уйда ҳеч ким бўлмагани учун уларга эхтиёж йўқ эди. Сув борган сари бу уйда фойдали бўлишига ишониб борар эди. Чунки Энергоаудитор уйдагиларига ҳамма нарсадан унумли ишлатишни ҳар доим тушунтириб келар экан. Айниқса иккита ёш фарзандига сувни исроф қилмаслик хақида кўп гапирар экан. Бу гаплари кўпроқ унинг ўғлига таъсир қилар ва сувни ортиқча сарф қилмас экан. Бошқалар сувни ортиқча исроф қилаётганида эса "сув кетаяпти" деб огохлантиришни яхши кўрар экан...

Бир вақт уйда одам оёғи товушлари эшитилишни бошлади ва ошхонада кичкина болаларнинг овози янгради. Жўмрак очилиб Сув харакатланаётганидан жуда ҳурсанд эди, аммо не кўз билан қарасинки ҳеч қандай иш бажармасдан тўғри канализация қувури томон кетарди. Шу бир сония ичида Сувнинг кўз ўнгидан бутун ҳаёти лип этиб ўтиб кетди. Шундагина  Электр, Газ ва Иссиқлик айтиб берган Исроф нима эканлигини тушуниб етди. Сувни шу ерга етиб келганича қанча инсонларни меҳнати ва энергияларнинг сарф бўлганини тушунганида эса томоғига бир нарса тиқилганини сезди. Умидлари пучга чиққан Сувнинг ўзи сезмаган ҳолда кўзларига ёш келди...

Канализация қувурига кўзида ёш билан кириб кетаётган Сувни узоқдан "Сув кетапти, сув кетаяпти" деган овоз кузатиб қўйди...

P.S. Воқеанинг бадиийлиги учун физика қонунлари қурбон қилинди :-).

Давлатга нима бера олишим мумкин?

Бугунги кунда хар қандай давлатда миллий иқтисодий хавфсизликнинг мухим сохаси сифатида  энергетик хавфсизлиги асосий ролга чиқиб бормоқда.  Энергетика ресурсларининг чекланганлиги ва камайиб бораётган вақтда Ўзбекистон каби асосий энергетик манбаси биргина ресурсга (табиий газ) боғлиқ мамлакатларда жуда долзирб масала хисобланади. Мазкур шароитда ушбу давлатларда энергетик хавфсизликни таъминлаш мақсадида энергетик ресурсларини тежаш ва самарали ишлатиш, муқобил энергия манбаларидан фойдаланиш даражасини ошириш каби стратегияларини ишлаб чиқиши тақозо қилади. Ушбу йўналишда мамлактимизда жуда катта кўламдаги ишлар қилинмоқда ва ишлаб чиқариш ташкилотлари учун керакли хужжатлар тайёрланмоқда. Бу ўз навбатида албатта фойдасини беради, лекин мен бугун фуқаро сифатида ушбу жараёнда қандай қатнашишимиз мумкинлиги хақида ёзмоқчи эдим.

Мен 4 йил мобайнида Ўзбекистонда ижтимоий ахамиятга молик биноларда энегиясамарадорлик масалалари бўйича халқаро ташкилотнинг лойихаларида бевосита қатнашиш мобайнида биз фойдаланаётган биноларимизда энергияни (электр энергияси, иссиқлик энергияси, табиий газ ва сув каби ресурслар назарда тутилмоқда) тежаш потенциалимиз катта эканлигига гувох бўлдим. Шартли равишда айтишим мумкинки биз керакли комфортни таъминлаган холда икки баровар кам энергия ишлатишимиз мумкин. Ушбу тежалган энергия ишлаб чиқариш, экспорт салохиятимизни яхшилаш билан бирга табиатга ажралаётган захарли газларни камайиши орқали экологияга фойда келтираётганимизни билдиради.

Бунда энергиясамарадорлик, энергияни тежаш тушунчаси хар бир оилада сингдирилиб борилиши керак. Масалан бекорга оқиб ётган сувни жўмрагини ёпиш билан сиз фақат сувни исроф қилиниши олдини олмадингиз, балки ушбу сувни тайёрлаш, узатиш ва тақимлаш жараёнида қатнашаётган сув насосларида электр энергияни тежаябсиз. Бу ўз навбатида ушбу электр энергияни узатиш ва тақсимлашдаги электр исрофларни камайтириш билан бирга ишлаб чиқаришда электр станциясида сарфланаётган табиий газни тежашга олиб келади. Давомида эса ушбу газни қазиб олишда сарфланаётган энергияни тежаш хақида гапириш мумкин. Бу жараённи мақсадсиз ишлаб турган электр ва газ қурилмасига ишлатиб кўриш мумкин.

Демак энергияни тежаш ва самарали ишлатиш хақидаги ижтимоий реклама вақтида бошқа каналга олиш ўрнига оиладагиларимизга хам тушунтиришимиз орқали давлатимизнинг энергетик хавфсизлигига ўз улушимизни қўшишимиз мумкин.